Is AIDS in Afrika wel een ziekte?
Eenzijdige aandacht is funest. Daar heeft Han Koch helemaal gelijk in met
zijn Trouw artikel van 20 juli over de gezondheidszorg in Zambia. Helaas heeft
de redactie het artikel geplaatst als “Verdieping” in plaats van onder
Economie. Want AIDS verdient wel degelijk een andere benadering dan andere
“ziektes” en zeker geen eenzijdig macro-economische.
Tot 2002 werkten wij voor MEMISA in Angola in een “verticaal”
tuberculoseprogramma, een kerkelijke structuur nog wel parallel aan de
overheid. In plaats van valse concurrentie gebeurde het tegenovergestelde: de
overheid gaf graag medicijnen via kerkelijke gezondheidsposten en was blij met
de aandacht voor hun protocollen tijdens gezamenlijke seminars.
Tuberculose is echter één van de ziekteverschijnselen die mensen standaard
krijgen na infectie met HIV. En dat we dus ook “iets met AIDS” moesten gaan
doen in de kerk zagen we eerst niet zitten. Net als Han Koch dachten we “dat
onthouding niet werkt en condooms wel” i.p.v. beide preventiemethodes te zien
als een advies tot gedragsverandering dat in het leven van arme mensen anders
werkt. Maar toen we congressen voor het hele bisdom en diverse protestantse
kerken gingen organiseren bleek preventie niet het grootste probleem. Met een
genuanceerde benadering konden we de beperkingen en voordelen van alle methodes
best bespreken. Het grootste probleem was dat priesters, net als Han Koch, AIDS
beschouwden als een ziekte. En dus de uitnodiging bij voorbaat doorstuurden
naar de zuster van de gezondheidspost die er niet heenging omdat de kerk nu
eenmaal….. Maar de priesters die wél kwamen leerden er enthousiast dat ze in
hun preken kunnen strijden tegen discriminatie. Wat pastorale zorg voor
families met HIV en hun buren betekent. En hoe de home based care door Zambia’s
Ndola Diocese van wijlen bisschop Dennis de Jong een modelproject van
menswaardige zorg is geworden.
In het boek “28” vertellen Afrikanen de Canadese journaliste Stephanie
Nolen over hun leven met HIV/AIDS. Een vrachtwagenchauffeur en een mijnwerker
vertellen over de verkrijgbaarheid van meisjes bij de parkeerplaatsen en
mannenpensions. Twee weeskinderen
trekken iedere ochtend hun schooluniform aan. En gaan dan voor hun hut
zitten, kijken naar de kinderen uit het dorp die nog schoolgeld kunnen betalen.
Een Anglicaanse pastor was de eerste geestelijke die openlijk
verklaarde seropositief te zijn. Wanneer komt nu eens de tweede in de media?
Een HIVcounsellor heeft haar twee kinderen moeten begraven. Ze werd door haar
schoonfamilie beroofd van alle huisraad, en door haar eigen broers en zussen
mishandeld omdat ze AIDS had. Nu geeft ze veel mensen advies en steun, maar
vaak in het duister van de nacht.
Dat is de realiteit waardoor AIDSpatienten “anders” zijn. Ze worden gediscrimineerd
en uitgesloten door hun directe omgeving, en hadden geen enkele hoop meer. De
dood kon, inderdaad, door allerlei andere ziekten en rampen komen, waarom zou
je je blootstellen aan stigmatisering? En toen er eenmaal AIDSremmers kwamen
waren die alleen voor de rijken in de wereld beschikbaar. AIDS ruineert de
kwetsbare economieën van Zuidelijk Afrika, maar de zieke leraren, verplegers,
moeders en boeren zijn niet interessant genoeg voor de wereldeconomie. En 6000
doden per dag door AIDS zijn geen wereldnieuws.
Dankzij AIDSprogramma’s, met alle nadelen van dien, is er weer hoop voor
weeskinderen en zwangere vrouwen, arbeidskrachten en zelfs voor mensen met
AIDS. Natuurlijk zijn hun buren jaloers. Dat zijn drugsverslaafden in Amsterdam
ook wanneer collega’s met AIDS extra kledingbonnen krijgen. Misschien komt het
wel omdat het so wie so onrechtvaardig is hoe weeskinderen van een toekomst
worden beroofd. In ieder geval is het in Afrika géén reden om dan maar te
kiezen voor AIDS. Je kunt je buren beter vertellen dat je ‘slechts’ tuberculose
hebt of zo’n “andere ziekte” die je niet tot zondebok en paria maakt in de
buurt.
Michael Kelly, een jezuit in Zambia die een hoge Ierse onderscheiding heeft
gekregen voor zijn onderzoek over de economische en menselijke aspecten van
AIDS, pleit helemaal niet voor verticale programma’s. Wie strijdt tegen armoede
en uitsluiting, voor gelijke rechten van mannen en vrouwen en eerlijke
verdeling van welvaart over de wereld, die helpt de AIDSepidemie stoppen.
Klinkt als een horizontaal programma – en overigens niet goedkoop -maar wel in
overeenstemming met de blijde boodschap van bevrijding en menswaardigheid .
Michael Buykx
diaken van de Rooms Katholieke Kerk in Zwolle
“om de kerk te betrekken bij het lijden veroorzaakt door de AIDSepidemie in
Afrika.”